Integraal Gemeentelijk Voedselbeleid

 

Aanleiding

De Europese Commissie kwam eind mei 2021 met de eerste, langverwachte integrale voedselstrategie onder de titel ‘Farm to Fork’ (F2F). Daar staan verschillende mooie ambities in, alhoewel die op cruciale onderdelen nog veel scherper moeten. Bovenal staat deze strategie niet op zich. Een duurzaam en rechtvaardig Europees beleid op landbouw en handel is een voorwaarde om de ambities uit de F2F-strategie ook echt waar te kunnen maken.

Waarom willen we dit?

Bij steeds meer Nederlandse gemeenten staat het hoog op de agenda: voedselbeleid. Iedereen is het erover eens dat voedsel gezond én duurzaam moet zijn, maar dat er ook een boterham verdiend moet worden. Hoe kan een gemeente met haar beleid zowel sociale als economische impact hebben.

Voedsel is de brandstof voor ons bestaan. Het is een rode draad door de dag. Toch maakt iedereen iedere dag weer keuzes op het gebied van voedsel. Keuzes die onder andere invloed hebben op je eigen gezondheid en welzijn maar ook verder rijken dan dat. Voedsel en eten is cultuur, het verbindt. Bovendien zijn activiteiten zoals samen tuinieren, koken en eten een uitstekende manier voor mensen om elkaar te ontmoeten, te leren kennen. Het kan helpen uit een sociaal isolement te komen en de gevolgen van armoede verzachten en verkleinen. Voedsel raakt jou en mij.

Daarnaast is de voedselsector een belangrijke sector in de gemeente Westerkwartier. Alleen de primaire landbouw is met zijn 740 bedrijven al 12 % van het totaalaantal bedrijven in de gemeente (CBS, 2021). Tel daarbij op o.a. de verwerking, retail, handel en horeca, en het getal komt nog veel hoger uit. Daarnaast zijn natuurlijk ook veel andere locaties gelinkt aan voedsel zoals verzorgingshuizen, sport, cultuur en onderwijsinstellingen. Kortom, veel bedrijven en organisaties doen iets met voedsel.

Het aantal hectare cultuurlandschap door landbouwgebruik neemt af, evenals het aantal boeren maar de boerenbedrijven die overblijven groeien in omvang. Westerkwartier is de op één na melkkoe-rijkste gemeente van Nederland. In 2019 telde de gemeente 305 melkveebedrijven en 30.565 melkkoeien waarvan 23.484 in de wei (CBS, 2019).

Het aantal lokale, sociale en buurt initiatieven rondom voedsel groeit. Hier moet aan initiatieven gedacht worden als buurtmoestuinen, dorpsmaaltijden en andere bewoners-initiatieven. Kortom: voedsel is belangrijk voor het Westerkwartier en wordt in de toekomst mogelijk nog belangrijker. Het neemt niet voor niets een prominente rol in het strategisch document Hier is het Westerkwartier met speerpunten over een gezonde leefomgeving, gezondheid, ketens en kringlooplandbouw.

Grote uitdagingen

Het huidige voedselsysteem heeft op bepaalde vlakken negatieve uitwerkingen. In Nederland draagt ongezonde voeding naar schatting 8,1% bij aan de ziektelast (GGD). Meer dan de helft van de volwassenen (53%) in het Westerkwartier heeft overgewicht. Dat is iets meer dan het provinciaal gemiddelde (50%) (GGD, 2016). Uit de Jeugdmonitor GGD van 2019 blijkt dat 10% van de kinderen in groep 2, 12% van de kinderen in groep 7 en zelfs 19% van de kinderen in klas 3 van het Voortgezet Onderwijs in de gemeente Westerkwartier overgewicht heeft. Ongezonde voeding is een belangrijke veroorzaker van overgewicht en overgewicht is op haar beurt weer een bron van talloze chronische aandoeningen, zoals hart- en vaatziekten. Door de Corona-pandemie is het belang van een gezonde leefstijl, waar voeding één van de factoren is, nog groter geworden

De toegankelijkheid tot voldoende en gezond eten is niet voor iedereen gelijk en dit zorgt voor gezondheidsklachten en verschillen. Deze gezondheidsverschillen zijn vaak gerelateerd aan armoede en sociale ongelijkheid. In het Westerkwartier leven ruim 3.000 mensen in armoede.

Naast de impact op onze gezondheid heeft het voedselsysteem meerdere negatieve bijwerkingen. De productie, verwerking, distributie en consumptie van voedsel zorgt voor een aanzienlijke CO2-uitstoot. De manier waarop voedsel wordt geproduceerd leidt bovendien veelal tot uitgeputte bodems, oneerlijke prijzen voor met name de boer, en een verlies van biodiversiteit en landschappelijke waarden.

Lokale activiteiten

Het moet dus anders en gelukkig zien wij en onze inwoners dat steeds beter in. De impact van ons voedselsysteem is bekend en op allerlei onderdelen wordt er ook al hard gewerkt in het Westerkwartier om inwoners en de omgeving nog gezonder, inclusiever en duurzamer te maken. Bij onder andere onderstaande programma’s en projecten is de gemeente betrokken:

  • Voedselakkoord Westerkwartier
  • Westerkwartier Natuurinclusief
  • Kickstart Westerkwartier
  • Lokaal Preventieakkoord
  • JOGG
  • Gezonde school
  • Preventie Overleg Groningen
  • Samen koken in het Westerkwartier
  • Voedsel raakt de volgende gemeentelijke domeinen:
  • Gezondheid
  • Armoede
  • Landbouw
  • Landschap, biodiversiteit
  • Klimaat
  • Afval
  • Toerisme en recreatie
  • Voedsel raakt het volgende gemeentelijke beleid/documenten:
  • Omgevingsvisie
  • Landbouwnotitie in de maak
  • Gezondheidsbeleid
  • Hier is het Westerkwartier

Integrale aanpak

Het ontbreekt echter aan een integrale aanpak terwijl de wetenschap stelt dat integraal beleid nodig is om deze uitdagingen binnen het voedselsysteem aan te pakken 6 7 8.

Een fictief voorbeeld dat gebaseerd is op de realiteit:

Een school heeft de beste bedoelingen met een schoolproject gericht op gezonde eet- en leefstijl van de leerlingen. Echter, honderd meter verderop zitten een snackbar en een supermarkt. Iedere pauze lopen tientallen leerlingen er heen en komen naar buiten met chips (in de aanbieding), frikandelbroodjes, patat en energydrank. Staan ze op de bus te wachten om naar huis te gaan worden ze met de reclame in bushokjes lekker gemaakt voor ijsjes, chocola of cola. Hopelijk eten deze kinderen thuis gezond en gevarieerd maar dit gebeurt lang niet bij iedereen thuis. Iedereen moet eten, het is een levensbehoefte. De omgeving waar je bent heeft invloed op de keuzes die je maakt binnen je eet- en leefstijl. Deze omgeving wordt mede vormgegeven vanuit een bundeling van gemeentelijke domeinen. In bovenstaande voorbeeld gaat het bijvoorbeeld over het onderwijs, abribeleid en plaatsingsbeleid ongezonde voedselpunten t.o.v. scholen. Dit kan worden aangevuld met de inrichting van openbaar groen richting een meer eetbare omgeving en voor ouders en kinderen kunnen er kookworkshops worden georganiseerd.

Dit voorbeeld geeft weer dat het voedselsysteem, en het realiseren van een gezonde voedselomgeving, domein overstijgend is en zodoende een integrale aanpak behoeft.

De maatschappelijke aandacht voor gezond, duurzaam en lokaal voedsel neemt sterk toe op dit moment. De coronacrisis heeft dit versterkt en de oorlog in Oekraïne wakkert een verlangen aan minder afhankelijk te zijn van het buitenland. Als gemeente hebben we geen expliciete taak als het gaat om voedsel maar juist de gemeente kan bij uitstek een effectief voedselbeleid voeren 10 11 12 13. Als gemeente staan we namelijk dicht bij onze inwoners.

Voedsel is domein overstijgend en kan zodoende gebruikt worden om doelen te halen binnen andere domeinen, bijvoorbeeld op het gebied van gezondheid, inclusie, landschap en biodiversiteit. Het Westerkwartier is zeker niet de eerste gemeente met een voedselvisie. O.a. Toronto, Gent en Ede gingen ons voor. Met de Voedselvisie Westerkwartier werken we samen met inwoners en organisaties aan een gezond en duurzaam voedselsysteem. In de aanpak bundelen we krachten, budgetten waar nodig en ontstaat en synergie. Dit is een prachtig middel op weg naar een gezondere, duurzamere en socialere samenleving in het Westerkwartier.

Wat is de Voedselvisie Westerkwartier?

De Voedselvisie Westerkwartier is een integrale visie over het voedselsysteem in de gemeente Westerkwartier. Deze geeft weer hoe de gemeente tegen het huidige voedselsysteem aankijkt en waar het naartoe wil. Het is een instrument dat wordt ingezet om bestaande en nieuwe initiatieven te stimuleren en is domein overstijgend.

Met een goede visie op voedsel, boekt de gemeente vooruitgang op tal van domeinen zoals gezondheid, welzijn, milieu, economie, biodiversiteit, plattelandsontwikkeling en onderwijs. We leggen expliciete verbanden tussen de Voedselvisie en andere opgaven waar de gemeente en de inwoners voor staan. De Voedselvisie gaat over (beleids)domeinen waar de gemeente invloed op heeft maar

probeert daarbuiten ook inwoners en organisaties te enthousiasmeren en stimuleren. De Voedselvisie is zoveel mogelijk afgestemd op de wensen en ideeën van deze groepen.

Voor wie is de Voedselvisie?

De Voedselvisie is er in eerste instantie voor de inwoners en organisaties. Gezamenlijk werken we richting een gezond, duurzaam, lokaal en inclusief voedselsysteem met meer gezonde jaren voor onze inwoners.

Daarnaast is de Voedselvisie er voor de verschillende domeinen en afdelingen binnen de gemeente.

Er wordt een ambitieuze stip op de horizon gezet, wordt bestaand beleid slim gebundeld en met voedsel als middel wordt er aan domein specifieke doelen gewerkt.

Voorbeeld hoe de ambitie en doelen eruit kunnen zien in de Voedselvisie

Ambitie

In 2030 is de Westerkwartierse samenleving gezonder, duurzamer en inclusiever als gevolg van een gezonder, meer duurzaam en inclusiever voedselsysteem

De Voedselvisie Westerkwartier is een prachtig middel om deze stip op de horizon te bereiken en daarin streven we drie doelen na. Deze doelen liggen in het verlengde van de doelen van o.a. het Voedselakkoord, Lokaal Preventie Akkoord, landbouwnotitie en het gezondheidsbeleid. Dit zijn allen documenten en processen die tot stand zijn gekomen met inwoners en organisaties uit de gemeente.

  1. 1In het Westerkwartier is de voedselomgeving inclusief en gezond
  2. In het Westerkwartier eten de inwoners gezond en van dichtbij
  3. In het Westerkwartier wordt duurzame landbouw gestimuleerd

De ambitie en de doelen kunnen nog worden gewijzigd vanuit het integrale proces. De aanpak om de ambitie en doelen te behalen wordt uiteengezet in een uitvoeringsplan.

Wie intern betrokken?

Omdat voedsel zoveel domeinen raakt is er een breed intern gezelschap betrokken bij het ontwikkelen van en de uitvoering van de Voedselvisie. Het gaat bijvoorbeeld om personen uit de volgende teams, o.a:

  • Vastgoed en grondzaken
  • Buitengebied
  • Duurzaamheid
  • Economie en erfgoed
  • Groen
  • Wonen
  • Water
  • Buitendienst
  • Innovatie en onderzoek
  • Financiën
  • Communicatie
  • Juridische zaken
  • Mens en gezin
  • Ondersteuning mens en gezin